Που θα μας βρείτε

maps

ΓΕΩΡΓΙΑ ΛΕΛΛΟΥ
Αγιογράφος

Π. Ηλιάδη 9
Ελευσίνα τ.κ. 19200
Τηλ. 210 2611575
e-mail: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

NewsLetter

captcha

Αρχιτεκτονική των βυζαντινών ναών

Την εποχή των διωγμών οι Χριστιανοί συγκεντρώνονταν σε σπίτια και τελούσαν τις "αγάπες" που ήταν δείπνα κοινά. Από το τέλος του 2ου αιώνα χρησιμοποίησαν ιδιαίτερους χώρους λατρείας που λέγονταν "οίκοι Θεού" ή "ευκτήριοι οίκοι" ή "εκκλησίες." Οι "αγάπες" καταργήθηκαν και καθιερώθηκε η τελετή της Θείας Ευχαριστίας το πρωί της Κυριακής. Τέτοιοι ναοί κτίστηκαν πολλοί τον 3ο αιώνα, καταστράφηκαν όμως με τους διωγμούς.
Δύο τέτοιοι ναοί , χρονολογούμενοι στο τέλος του 3ου αιώνα, έχουν αποκαλυφθεί στα Σάλωνα της Δαλματίας, κι άλλος των μέσων του 3ου αιώνα, στη Δούρα - Εύρωπό της Μεσσοποταμίας.
Μετά τη θριαμβευτική επικράτηση του Χριστιανισμού στα χρόνια του Μ. Κωνσταντίνου, άρχισαν να κτίζονται νέοι ναοί. Πολλοί απ’ αυτούς τους ναούς έχουν τον τύπο της βασιλικής που είναι οικοδόμημα δανεισμένο από τη Ρωμαϊκή αρχιτεκτονική, αλλά διαμορφωμένο, ώστε να καλύπτει τις ανάγκες του χριστιανικού ναού. Με την ονομασία "βασιλική"ήταν γνωστά τα ρωμαϊκά κτίσματα με πολλά κλίτη, δηλαδή κατά μήκος διαμερίσματα που χρησίμευαν ως δημόσιοι χώροι. Ο ναός είναι ορθογώνιος, επίμηκης. Μια από τις μικρές πλευρές του βλέπει στην Ανατολή κι εκεί σχηματίζεται η κόγχη (αψίδα) με την Αγία τράπεζα και το θρόνο του Επισκόπου. Ο ναός χωρίζεται συνήθως με δύο σειρές από κίονες σε τρία τμήματα (κλίτη), αλλά μπορεί να είναι και περισσότερα. Το μεσαίο κλίτος σηκώνεται πιο ψηλά απ’ τα άλλα, για να φωτίζεται με παράθυρα. Η στέγη του είναι αμφικλινής (σαμαρωτή), ενώ στα άλλα κλίτη επικλινής, και είναι μεγαλύτερο. Εκεί υπάρχει ο άμβωνας. Κολλητό στη δυτική πλευρά του ναού  έχουμε ένα χώρο που λέγεται νάρθηκας και προοριζόταν για τους κατηχουμένους. Μπροστά από το νάρθηκα ανοίγεται μια αυλή, η οποία έχει γύρω της στοά και λέγεται "αίθριο." Στο κέντρο του αιθρίου υπάρχει η "κρήνη ή φιάλη." Σε μερικές μεγάλες βασιλικές υπάρχει μια ακόμα αυλή. Γύρω από το κτίριο χτίζονται διάφορα συμπληρωματικά, βοηθητικά οικήματα. Πολλές φορές, σε μεγάλες βασιλικές μπροστά από το Ιερό Βήμα ανοίγεται ένα εγκάρσιο προς τα άλλα κλίτος, το οποίο ή εγγράφεται μέσα στο ορθογώνιο του ναού ή προεξέχει, και τότε το κτίριο σχηματίζει το σχήμα "Τ".


Τον 4ο και 5ο αιώνα, υπήρχαν πολλές παραλλαγές της βασιλικής. 'Ολοι οι ναοί της εποχής αυτής είχαν ξύλινη στέγη. Τον 6ο αιώνα οι περισσότεροι ξανακτίστηκαν σε μεγαλύτερο μέγεθος, αλλά διατήρησαν την ίδια διάρθρωση και σκεπάστηκαν με τρούλο.
Η Αχειροποίητος στη Θεσσαλονίκη είναι η μοναδική ξυλόστεγη βασιλική στην Ελλάδα που σώζεται σχεδόν ακέραιη.
Η βασιλική του Αγίου Δημητρίου αποτελεί το σπουδαιότερο μνημείο της Θεσσαλονίκης. Ελληνιστική, ξυλόστεγη βασιλική, πεντάκλιτη, με εγκάρσιο κλίτος που προεξέχει από το σώμα του ναού. Στη ν.α. γωνία υπάρχει το παρεκκλήσι του Αγίου Ευθυμίου.
Στη Β. Ιταλία, στη Ραβέννα που τον 5ο αιώνα ήταν πρωτεύουσα του δυτικού Ρωμαϊκού κράτους, έχουμε τον 'Αγιο Απολλινάριο τον Παλαιό. Κτίστηκε από τον Ιουστινιανό, αλλά εγκαινιάστηκε το 549 από το Μαξιμιανό και είναι τρίκλιτη βασιλική. 'Εχει ιερό με πλάγια διαμερίσματα, αίθριο και νάρθηκα.
Στην ίδια πόλη, ο 'Αγιος Απολλινάριος ο Νέος κτίστηκε από το Γότθο ηγεμόνα Θεοδώριχο σαν ανακτορική εκκλησία κοντά στο παλάτι του. Είναι τρίκλιτη βασιλική χωρίς νάρθηκα, αίθριο και υπερώα, αφιερωμένη στο Χριστό. Πήρε το νέο της όνομα τον 9ο αιώνα, όταν μεταφέρθηκε εκεί για να γλυτώσει από την απειλή των Σαρακηνών το λείψανο του αγίου Απολλιναρίου.
Παράλληλα με τις βασιλικές, τον 4οκαι 5ο αιώνα, έχουμε τα περίκεντρα κτίρια που χρησιμοποιήθηκαν για τα Μαρτύρια που κάλυπταν τους τάφους αγίων ή σημείωναν τόπους θείων επιφανειών και θαυμάτων και κατάγονταν από αρχαία μαυσωλεία.  Τα περίκεντρα κτίρια είναι κυκλικά ή οκτάγωνικά. 'Εχουν συχνά κιονοστοιχία η οποία στηρίζει τη θολωτή τους στέγη, χωριστή από εκείνη που σκεπάζει τη στοά που σχηματίζουν οι κίονες. Αργότερα η στέγη αυτή εξελίχτηκε κι ονομάστηκε τρούλος.
Χαρακτηριστικός κυκλικός ναός είναι η Ροτόντα, ο γνωστός ναός του Αγίου Γεωργίου στη Θεσσαλονίκη. Αρχικά ήταν Μαυσωλείο κτισμένο  από το Ρωμαίο άρχοντα Γαλέριο  στο τέλος του 3ου αιώνα, κοντά στο ανάκτορό του και στην αψίδα του θριάμβου του. 'Εναν αιώνα αργότερα, επί Θεοδοσίου Α΄μετατράπηκε σε ναό. Αφιερώθηκε στην αρχή στη Θεία Δύναμη, έπειτα στους  Αγίους Ασωμάτους και τέλος στον άγιο  Γεώργιο. Στο αρχικό κτίριο προστέθηκε μια αψίδα ανατολικά κι ένα κυκλικό περίστωο.
Οκταγωνικά κτίρια είναι ο ναός του Αγίου Βιταλίου στη Ραβέννα και ο ναός των Αγίων Σεργίου και Βάκχου στην Κωνσταντινούπολη.
Στις αρχές του 6ου αιώνα  δημιουργήθηκε η τρουλαία βασιλική, συγκερασμός των δύο αυτών τύπων. Ο τρούλος στηρίζεται πάνω στους τέσσερις πρώτους κίονες της βασιλικής στο κέντρο, μπροστά στην είσοδο του ιερού. Συνδιάζονται έτσι δύο τελείως διαφορετικοί άξονες, ο κατά μήκος της βασιλικής και ο κατακόρυφος του θόλου. Μ’αυτόν τον τρόπο επιτυγχάνεται στο ναό μεγαλοπρέπεια, ανάταση, άπλετος φωτισμός και πνευματική συγκέντρωση. Το τελειότερο δείγμα αυτού του τύπου είναι η Αγία Σοφία στην Κωνσταντινούπολη. 'Εργο του Ανθέμιου από τις Τράλλεις και του Ισίδωρου από τη Μίλητο. Για να διεκπερωθεί χρειάστηκε τεράστιες υλικές δυνάμεις και την ισχυρή προσωπικότητα του Ιουστινιανού. Τον κυρίως ναό αποτελεί ένα τετράγωνο, το κέντρο του οποίου καλύπτει ένας τεράστιος θόλος, ο οποίος στηρίζεται σε τέσσερις ισχυρούς πεσσούς, τους οποίους συνδέουν τέσσερα ημικυκλικά τόξα και τέσσερα σφαιρικά τρίγωνα. Παράλληλα με τον κατά μήκος άξονα του κτιρίου και μεταξύ των πεσσών, διατηρούνται επάλληλες κιονοστοιχίες που χωρίζουν τα κλίτη. Ανατολικά και Δυτικά του κεντρικού θόλου σχηματίζονται δύο τεταρτοσφαίρια που επιτρέπουν σε όποιον μπαίνει στο ναό να κοιτάει κατ’ ευθείαν στο θόλο και διευκολύνουν τη μεταβίβαση της πίεσης του βάρους του κεντρικού τρούλου στους εξωτερικούς τοίχους.
'Αλλος τύπος ναού την εποχή του Ιουστινιανού είναι ο σταυρόσχημος, ο οποίος στεγάζεται με πέντε τρούλους, ένα στο κέντρο και από ένα στην κάθε κεραία του κτιρίου.
Τέτοιος ναός που οι μαρτυρίες λένε ότι ήταν ο δεύτερος μετά την Αγία Σοφία καλύτερος ναός της Κωνσταντινούπολης, ήταν ο ναός των Αγίων Αποστόλων  που χρησίμευε για μαυσωλείο των αυτοκρατόρων του Βυζαντίου και έχει εξαφανιστεί. Αντίγραφό του θεωρείται ότι είναι ο ναός του Αγίου Μάρκου στη Βενετία.
Του ιδίου τύπου είναι και ο ναός του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου στην 'Εφεσο.
'Αλλη τρουλαία βασιλική στην Κωνσταντινούπολη είναι η Αγία Ειρήνη.
Συγγενικοι του τύπου αυτού είναι ο ναός της Εκατονταπυλιανής στην Πάρο και ο ναός του Αποστόλου Βαρνάβα στην Κύπρο.
Κατά τον 7ο και 8ο αιώνα, οι διαστάσεις του κυρίως ναού μεταβάλλονται. Χάνει ένα μέρος από το μήκος και αυξάνεται στο πλάτος. Η αλλαγή των διαστάσεων φέρνει και αλλαγές στη διάταξη της στέγης. Και το εσωτερικό του ναού αλλάζει, ο κεντρικός τρούλος και οι καμάρες σχηματίζουν σταυρό.
Το καλύτερο δείγμα αυτού του τύπου είναι η Αγία Σοφία της Θεσσαλονίκης. Είναι ναός τετράγωνος, μεγάλων διαστάσεων με σταυρικό σχήμα. Τα πλάγια κλίτη συγκοινωνούν με το νάρθηκα και σχηματίζουν περίστωο που περιβάλλει το κεντρικό σώμα του ναού. Ο τύπος αυτός λέγεται σταυροειδής με περίστωο.
 Μετά την αναστήλωση των εικόνων, ο νέος τύπος ναού που θα επικρατήσει με διάφορες παραλλαγές, είναι ο εγγεγραμμένος σταυροειδής με τρούλο. Οι ναοί κτίζονται μικρότεροι, αλλά κομψότεροι. Η κάτοψη παρουσιάζει σχήμα σταυρού εγγεγραμένου στο τετράγωνο. Το ιερό Βήμα διαμορφώνεται με τις δύο μικρότερες αψίδες, δεξιά το Διακονικό, είδος σκευοφυλακίου, αριστερά η Πρόθεση όπου αποθέτουν τα Θεία Δώρα. Αυτά τα διαμερίσματα χωρίζονται με δύο τοίχους. Απέναντι έχουμε άλλοτε τέσσερις κίονες (τετρακιόνιος ναός), άλλοτε δύο κίονες και δύο πεσσούς (δικιόνιος). Ο τρούλος στηρίζεται στα τόξα που συνδέουν τους τέσσερις κίονες.
Τετρακιόνιος ναός είναι η Καπνικαρέα και η Καισαριανή, ενώ δικιόνιος οι 'Αγιοι Θεόδωροι Αθηνών.
Παραλλαγή του τύπου αυτού είναι ο τρίκογχος με την προσθήκη μιας κόγχης στις άκρες της βόρειας και νότιας κεραίας του σταυρού. Η κόγχη αυτή χρησιμεύει κυρίως στις μονές για το χορό των ψαλτών.  Ο τύπος αυτός ονομάζεται και αγιορείτικος ή αθωνίτικος γιατί από τον 10ο αιώνα συνηθίζεται στο 'Αγιο 'Ορος.

'Αλλος τύπος ναού που χρησιμοποιείται τον 11ο και 12ο αιώνα είναι ο οκταγωνικός, όπου ο μεγάλος τρούλος ακουμπάει σε οκτάγωνο κι αυτο δίνει στο ναό μεγαλύτερη ευρύτητα. Στο εξωτερικό του ναού, στη στέγη, ξεχωρίζει το σχήμα του σταυρού.
Το σύστημα της τοιχοδομίας είναι το πλινθοπερίκλειστο, δηλαδή λίθοι κανονικά λαξεμένοι περικλείονται μέσα σε πλαίσιο από πλίνθους. Τους τοίχους τους κοσμούν με κεραμικά κοσμήματα. Τα παράθυρα συνήθως χωρίζονται με κομψούς κιονίσκους.
Ναοί αυτού του τύπου είναι η Νέα Μονή Χίου, το Δαφνί, ο 'Οσιος Λουκάς, η Αγία Σοφία Μονεμβασίας και οι 'Αγιοι Θεόδωροι στο Μυστρά.
Την περίοδο της Φραγκοκρατίας παρουσιάζεται νέος τύπος ναού, ο σταυρεπίστεγος. Μονόκλιτες ή τριτόκλιτες βασιλικές σκεπάζονται από καμάρες που σχηματίζουν σταυρό. Η καμάρα στο μάκρος διακόπτεται πριν το ιερό από άλλη εγκάρσια, στενότερη και ψηλότερη και οι στέγες σχηματίζουν σταυρό με κεραίες διαφορετικού ύψους. Ιδιαίτερη σημασία δίνεται στη διακόσμηση των προσόψεων. Η Πόρτα - Παναγιά στη Θεσσαλία και οι 'Αγιοι Θεόδωροι στην Αργολίδα είναι ναοί αυτού του αρχιτεκτονικού τύπου.